Już 2 grudnia w budynku Focus w Warszawie 120 artystów Polskiej Orkiestry Radiowej i Chóru Akademickiego Uniwersytetu Warszawskiego pod dyrekcją Michała Klauzy wykona suitę „Planety” Gustawa Holsta oraz fragmenty poematu symfonicznego Ryszarda Straussa „Tako rzecze Zaratustra”. Narrację w trakcie koncertu poprowadzą znani popularyzatorzy astronomii z Torunia: Jerzy Rafalski i Piotr Majewski. W kulisy powstania muzyki wprowadzi Magda Miśka-Jackowska. Wydarzenie będzie drugą odsłoną cyklu koncertów „Moc Klasyki”.

W trakcie koncertu przy dźwiękach suity „Planety” Gustawa Holsta publiczność wyruszy w muzyczną podróż ku kresom Wszechświata odwiedzając po drodze wszystkie planety Układu Słonecznego. Nowoczesne wnętrze biurowca Focus rozbłyśnie światłem gwiazd dzięki specjalnie zaaranżowanym iluminacjom zsynchronizowanym z muzyką wykonywaną na żywo.

Przełomowe dzieło w karierze Gustawa Holsta zostało przyjęte z ogromnym entuzjazmem i stało się największym sukcesem kompozytora. „Planety” są jednym z najczęściej grywanych utworów brytyjskich, a swojemu autorowi zapewniły sławę i trwałe miejsce w historii muzyki. Suita Gustawa Holsta to przykład niezwykłego mariażu muzyki, astronomii i astrologii, którymi kompozytor zainteresował się na początku XX wieku. Trwające około 50 minut dzieło na orkiestrę symfoniczną i chór żeński składa się z siedmiu autonomicznych części: Mars, Wenus, Merkury, Jowisz, Saturn, Uran i Neptun opisujących planety oraz nawiązujących do ich znaczenia w astrologii. Pojawiający się w finale chór imituje głosy aniołów śpiewających w odległym, niebiańskim empireum Boga, których echo zatraca się powoli w nieskończoności Wszechświata.

Wspaniałą podróż w świat muzyki klasycznej i w głąb niezbadanych obszarów kosmosu rozpocznie słynny fragment z poematu symfonicznego „Tako rzecze Zaratustra” Ryszarda Straussa, dziś znany powszechnie jako motyw otwierający film Stanleya Kubricka „2001: Odyseja Kosmiczna”. Jego przyprawiające o dreszcze pierwsze dźwięki obrazują harmonię i bezkres kosmosu.

Zapraszamy do przeżycia międzyplanetarnej wędrówki, w trakcie której piękno muzyki klasycznej połączy się z urokiem nowoczesnej architektury biurowca Focus i z refleksją nad ogromem Wszechświata.

Narrację o Planetach w trakcie koncertu poprowadzą znani astronomowie z Planetarium Toruń.

Piotr Majewski

Piotr Majewski
Dziennikarz, prezenter radiowy i telewizyjny, konferansjer. Mistrz Mowy Polskiej. Miłośnik i popularyzator astronomii, astrofotograf. Od lat na stałe związany z Polskim Radiem Pomorza i Kujaw (Radio PiK). Współpracownik TVP, radiowej „Trójki” i Tygodnika Polityka, na łamach którego opublikował kilkadziesiąt artykułów poświęconych wiedzy o Wszechświecie. Autor dwutygodnika „Radio Planet i Komet” oraz programów z cyklu „Planetarium TVP”. Zwycięzca konkursu na najlepszą radiową audycję popularnonaukową roku 2000 w Polsce i zdobywca Grand Prix europejskiego konkursu filmowego ESO „Venus Transit 2004”.

Aranżuje i prowadzi imprezy astronomiczne w kraju i za granicą (m.in. Bruksela, Getynga, Paryż, Toruń, Warszawa). Koordynator corocznego Astrofestiwalu – najważniejszej imprezy astronomicznej na Pomorzu i Kujawach. Twórca kanału radio-teleskop.pl na YouTube, w którym zamieszcza filmowe kalendarze astronomiczne oraz ciekawe opowieści o niebie gwiaździstym oparte o astrofotografie z autorskiej galerii www.radio-teleskop.pl.

Jerzy Rafalski

Jerzy Rafalski
Astronom z Planetarium w Toruniu. Autor wielu seansów popularnonaukowych, szczególnie dla dzieci i młodzieży. Twórca wielkoformatowych animacji w standardzie fulldome przeznaczonych pod kopułę planetarium. Ekspert stacji radiowych i telewizyjnych. Współautor programów: „Gwiazdy świecą nocą” i „Planetarium TVP” emitowanych przed laty w telewizji publicznej. Stały współpracownik Polskiego Radia PiK w audycji „Radio Planet i Komet”. Zdobywca Grand Prix europejskiego konkursu filmowego ESO „Venus Transit 2004”. Autor książek, ilustracji i grafik astronomicznych. Inicjator pionierskiego w Polsce eksperymentu wysłania sygnału radiowego do najbliższych gwiazd za pomocą największego w Europie środkowo-wschodniej radioteleskopu w Piwnicach k/Torunia (XV finał WOŚP, 2007). Laureat Złotej Karety „Nowości” (2004) oraz Nagrody Prezydenta Torunia (2006).

Gustaw Theodore Holst (1874 -1934)

Angielski kompozytor muzyki poważnej, dyrygent, puzonista i pedagog. Urodził się w rodzinie o korzeniach szwedzko-niemieckich i muzycznych tradycjach od trzech pokoleń. Ojciec Gustawa udzielał lekcji fortepianu i był organistą w lokalnym kościele. Przyszły kompozytor zaczynał od nauki gry na fortepianie i organach. Niestety zapalenie nerwu ramiennego uniemożliwiło mu karierę wirtuoza. W wieku 12 lat zaczął komponować, a jego wzorem był Edward Grieg. W 1893 roku rozpoczął studia w słynnej Royal College of Music, gdzie uczył się gry na puzonie oraz kompozycji u Ch. Stanforda. W czasie studiów zaprzyjaźnił się ze słynnym później kompozytorem Ralphem Vaughanem Williamsem, który silnie wpłynął na indywidualny styl Holsta. Ze względów rodzinnych kompozytor porzucił pracę puzonisty dla stałej posady nauczycielskiej nie zaniedbując przy tym pracy twórczej. Pracował w wielu szkołach dla dziewcząt, a później na uniwersytetach - w tym również na jego macierzystej uczelni Royal College of Music. Przez 24 lata piastował stanowisko dyrektora muzycznego w Morley College. Cieszył się dużym uznaniem jako profesor puzonu. Twórczość Holsta jest inspirowana XIX-wiecznym stylem Ryszarda Wagnera, ludowymi pieśniami, popularnymi piosenkami angielskimi, muzyką afrykańską i literaturą sanskrycką. Krytycy opisywali jego styl jako surowy i intelektualny. Największą sławę przyniosła mu suita orkiestrowa „Planety” dzięki której wstąpił do panteonu kompozytorów angielskich. Muzyczne dokonania Holsta wpłynęły później na twórczość takich sław jak B. Britten, M. Tippett, E. Rubbra. Prywatnie był podobno nieśmiałym i skromnym człowiekiem.

Richard Strauss (1864-1949)

Czołowy niemiecki kompozytor przełomu XIX i XX wieku. Był synem waltornisty Franza Straussa i śpiewaczki Josephine Pschorr. Uczył się gry na fortepianie i skrzypcach, a będąc w liceum pobierał nauki kompozycji i orkiestracji. W wieku 18 lat wstąpił na uniwersytet w Monachium aby studiować filozofię, estetykę i historię sztuki, ale po roku porzucił studia i wyjechał do Berlina. W wieku 21 lat zatrudnił się jako asystent słynnego dyrygenta Hansa von Bülowa, który docenił jego kompozycje i stał się jego protektorem. Strauss był dyrygentem najlepszych orkiestr w Meiningen, Monachium, Berlinie i Wiedniu, odbył wiele zagranicznych tourneé - w tym również po Stanach Zjednoczonych. Był w pełni docenionym artystą za życia, pełnił rozliczne funkcje zawodowe, posiadał tytuł doktora Honoris Causa na Uniwersytecie w Heidelbergu, pracował jako pedagog, zarządzał Operą Wiedeńską, założył stowarzyszenie muzyków broniące praw autorskich. Inspiracje do swoich dzieł czerpał z XIX-wiecznej symfoniki (F. Mendelssohn, H. Berlioz, R. Schumann, J. Brahms), ale szczególną estymą darzył twórczość Ryszarda Wagnera, która stała się jego drogowskazem. Szybko wypracował własny styl łączący muzykę końca XIX wieku i najnowsze trendy muzyki I połowy XX wieku. Zasłynął szczególnie dzięki utworom programowym do których zaliczają się poematy symfoniczne. Skomponował też kilka granych po dziś dzień oper i 150 pieśni. Jego żoną i muzą była niemiecka sopranistka Pauline de Ahna dla której napisał wiele swoich dzieł.

Tako rzecze Zaratustra Op. 30

Jeden z najsłynniejszych poematów symfonicznych w historii muzyki. Dzieło powstało w 1896 roku, a inspiracją programową było filozoficzne opowiadanie Fryderyka Nietzschego o tym samym tytule. Utwór składa się z 8 części, które nawiązują do rozważań starożytnego mędrca irańskiego Zoroastra (Zaratustry) nad istotą świata, naturą człowieka, istnieniem dobra i zła. Szczególnie popularna jest pierwsza część poematu z charakterystycznymi fanfarami, które ilustrują wschód słońca. Fragment ten został wykorzystany jako ścieżka dźwiękowa do filmu Stanleya Kubricka „Odyseja Kosmiczna: 2001” oraz jako wstęp do koncertów Elvisa Presleya w 1971 i 1977 roku. Strauss pokazał w tym dziele indywidualny styl i wielkie mistrzostwo instrumentacji. Wielka orkiestra symfoniczna jest tutaj wykorzystywana w najróżniejszych układach i kombinacjach instrumentalnych z licznymi podziałami na wiele głosów w grupie smyczków, z partiami solowymi i dużą dynamiką. Z całą pewnością jest to dzieło, które ciągle wywiera duże wrażenie na słuchaczach i nie pozostawia obojętnym.

Poszczególne części poematu symfonicznego :

  • Von den Hinterweltlern (O zaświatach)
  • Von der großen Sehnsucht (O wielkiej tęsknocie)
  • Von den Freuden und Leidenschaften (O radościach i namiętnościach)
  • Das Grablied (Pieśń o grobie)
  • Von der Wissenschaft (O nauce)
  • Der Genesende (Rekonwalescent)
  • Das Tanzlied (Pieśń taneczna)
  • Nachtwandlerlied (Pieśń nocnych wędrowców)

Planety Op. 32

Suita na bardzo dużą orkiestrę symfoniczną skomponowana w latach 1914 -1917, wykonana po raz pierwszy 29.09.1918 roku w Londynie. Pomysł na utwór powstał przypadkiem podczas rozmowy na temat astrologii z angielskim literatem Cliffordem Baxem, który pasjonował się tą dziedziną. Kompozytor zagłębił się w tajniki układu słonecznego i napisał dzieło oddające charakter każdej z planet. Suita powstawała etapami, a przeszkodą była I Wojna Światowa, której reminiscencje można znaleźć w niektórych częściach. Sam Holst uczestniczył w wojnie walcząc na Bliskim Wschodzie. „Planety” stały się szybko znaczącym dziełem XX wieku, które jest piękną syntezą ówczesnych stylów muzycznych takich jak  romantyzm, impresjonizm, ekspresjonizm, minimalizm. Ponadto dzieło jest bardzo zbliżone charakterem do muzyki filmowej. Suita składa się z 7 części i obrazuje wszystkie planety układu słonecznego z wyjątkiem Ziemi. Części utworu nie są ułożone według tradycyjnego układu planet, ale w kolejności wybranej przez kompozytora i według ich astrologicznego znaczenia. Każda planeta stanowi muzycznie odrębną część bez odniesień do całego dzieła.

Część I Mars – przynoszący wojnę

Pierwsza część suity została skomponowana tuż przed wybuchem I Wojny Światowej. Mars w astrologii jest kojarzony z mężczyzną, wojną, agresją, a w starożytnym Rzymie był bogiem wojny. Muzyka objawia się tutaj wielką impulsywnością, agresywnością, ostrą dynamiką, chaosem, ciężkimi akordami i dużą ilością instrumentów dętych oraz perkusyjnych. Taka estetyka muzyczna dobitnie przywodzi skojarzenia z bitwą oraz daje poczucie „końca świata”. Fragmenty tej części są często wykorzystywane w filmach wojennych.

Część II Wenus – przynosząca pokój

Planeta kojarzona z kobietą, łagodnością, pięknem, luksusem, przyjemnością i taka jest też muzyka tej części. Po agresywnym Marsie następuje uspokojenie dla słuchacza, rozlega się melodia grana przez róg, która przynosi światło i pokój. Piękne solo na skrzypce oddaje kobiecą łagodność i czułość.

Część III Merkury – skrzydlaty posłaniec

Utrzymana w charakterze dynamicznego scherza obrazującego ruch, działanie, komunikację, język, porozumienie, które są atrybutami Merkurego. Charakterystyczne melodie wygrywają tutaj róg angielski i obój. Muzycznie rozbiegana część łącząca motywy z innych części suity.

Część IV Jowisz – przynoszący radość

Różnorodność bardzo wesołych melodii w połączeniu z fanfarą symbolizującą zawsze miłe i uroczyste wydarzenia. Po pierwszej dynamicznej części następuje wyciszenie i pojawia się najsłynniejsza melodia Gustawa Holsta zwana potocznie „Hymnem Jupitera”.

Część V Saturn – zwiastujący starość

Ulubiony fragment Gustawa Holsta - poważny, konsekwentny i nieco mroczny, naśladuje upływający czas za pomocą rytmicznego marsza. Partia kontrabasu obwieszcza czas starości, który to motyw podejmują skrzypce i oboje, doprowadzając do kulminacyjnego punktu w którym młodość znika w wybuchu paniki. Kompozytor zakończył tę część spokojnie jako wyraz zgody na to co nieuniknione.

Część VI Uran – magik

Fragment suity wzorowany na słynnym dziele Paula Dukasa „Uczeń Czarnoksiężnika”. Uran to symbol zmian, nowości, rewolucji, wizjonerskich idei i taka jest też muzyka tej części, pełna zwrotów akcji, urwanych melodii i kontrastów dynamicznych. Planetę symbolizuje charakterystyczna, czteronutowa melodia, która następnie przechodzi w szalony taniec i kończy się eksplozją tutti odbijającą się echem w przestrzeni kosmicznej.

Część VII Neptun – mistyk

Neptun w mitologii rzymskiej był bogiem morza, panem tajemniczego świata. W astrologii jest uosabiany z duchowością, refleksyjnością, marzycielstwem, snami. Muzyka tej części jest bardzo impresjonistyczna i ulotna. Instrumenty wydają się błądzić w przestrzeni bez żadnej konkretnej melodii i formy. Żeński chór śpiewa bez słów imitując głosy aniołów śpiewające w odległym, niebiańskim empireum Boga. Harfy i celesta zwiastują koniec suity pozostawiając miejsce na długie wybrzmienie żeńskich głosów a cappella, które zatracają się powoli w nieskończoności wszechświata.

Agnieszka Pszczółkowska

Mapka